Eerste Multifunctionele Kademuren in 2027 getest
Hoe benut je een kademuur voor meer dan alleen zijn constructieve functie? Die vraag staat centraal in het onderzoeksproject Multifunctionele Kademuren (MFK). Binnen het project wordt onderzocht hoe de vervanging en renovatie van kademuren kan worden gecombineerd met andere stedelijke opgaven, zoals de energie- en warmtetransitie, klimaatadaptatie, het versterken van biodiversiteit en het verbeteren van de leefbaarheid. Na een onderzoeks- en ontwerpfase maakt het project nu de stap naar de praktijk. Vanaf 2027 worden in Amsterdam de eerste multifunctionele onderdelen gerealiseerd en getest.
Tekst: Isabelle Snaauw, AMS Institute
De vervanging van kademuren is de komende decennia een omvangrijke opgave voor veel Nederlandse gemeenten. Tegelijkertijd neemt de druk op de openbare ruimte toe. Er is ruimte nodig voor ondergrondse infrastructuur, maatregelen tegen hitte en wateroverlast en ruimte voor vergroening en een gezonde leefomgeving. MFK onderzoekt hoe het noodzakelijke herstel van kademuren kan worden benut om meerdere stedelijke opgaven binnen één project samen te brengen.
Het project ontwikkelt geen standaardontwerp dat op iedere locatie toepasbaar is. De beschikbare ruimte, de constructieve situatie en de omgeving verschillen immers per locatie. Binnen het project zijn ontwerpprincipes en multifunctionele bouwstenen ontwikkeld die per locatie kunnen worden gecombineerd, afhankelijk van de opgaven en de beschikbare ruimte.
Naar integrale ontwerpen
Het onderzoek is opgebouwd uit zes inhoudelijke deelonderwerpen: constructies en materialen, nutsvoorzieningen, aquatische (water) en terrestrische (bodem) biodiversiteit, klimaatadaptatie, erfgoed en ontwerpend onderzoek (Research through Design). Elementen uit deze deelonderwerpen zijn samengebracht in vier generieke ontwerpen: renovatie en vervanging voor zowel smalle als brede grachtenprofielen.
Voor de ontwikkeling van de ontwerpen is gewerkt volgens de Research through Design-methodiek. Bijzonder daarbij is dat alle betrokken disciplines, van onderzoekers en ontwerpers tot gemeentelijke specialisten, beheerders en marktpartijen, al vanaf het begin van het proces gezamenlijk aan tafel zaten. Nieuwe inzichten konden daardoor direct worden verwerkt en afgewogen. In multidisciplinaire ontwerpworkshops zijn constructieve, ecologische, ruimtelijke en technische aspecten samengebracht tot de integrale ontwerpen.
Naar de praktijk
Na de ontwerpfase volgt de volgende stap: toepassing in de praktijk. Binnen MFK gebeurt dat volgens een Living Lab-aanpak. Daarbij worden innovaties niet alleen ontworpen, maar ook daadwerkelijk toegepast. Onder andere binnen reguliere projecten voor kadeherstel. Zo worden de gekozen oplossingen onderdeel van een echte renovatie of vervanging en kunnen zij onder praktijkomstandigheden worden gevolgd.
Juist deze implementatiefase is van grote waarde. Het realiseren van innovaties vraagt namelijk om meer dan een goed ontwerp. Ook de verdeling van verantwoordelijkheden, vergunningen, aanbestedingen, beheer, commerciële partijen en de inpassing binnen bestaande gemeentelijke processen bepalen of een innovatie uiteindelijk toepasbaar is. Door innovaties daadwerkelijk te implementeren worden deze aspecten zichtbaar en kunnen oplossingen verder worden ontwikkeld dan op de tekentafel mogelijk is.
Vanaf 2027 gebeurt dit onder meer op twee locaties in Amsterdam: de Marnixkade en de Amstel. De locaties verschillen in constructieve uitgangssituatie. Op de Marnixkade wordt de kademuur vervangen, terwijl aan de Amstel sprake is van renovatie. Per locatie worden onderdelen geselecteerd die passen bij de beschikbare ruimte, de constructieve mogelijkheden en de planning van het project.
Binnen MFK zijn inmiddels meer dan honderd multifunctionele bouwstenen en innovaties ontwikkeld. Niet al deze innovaties kunnen worden toegepast op de Marnixkade of aan de Amstel. Daarom wordt een selectie van deze innovaties de komende jaren ook op andere locaties in Amsterdam getest. Daarbij gaat het onder meer om toepassingen zoals aquathermie, verticale vegetatie, drijvende eilanden en hittestressreductie.
Marnixkade: ruimte voor nieuwe functies
Ruimte voor bomen
De Marnixkade vormt de eerste proeftuin van het project. Hier wordt een ruim 130 jaar oude kademuur vervangen. Eén van de belangrijkste innovaties is een aangepaste uitvoering van de combiwand: de geoptimaliseerde combiwand. Door de constructie slanker uit te voeren ontstaat meer ruimte achter de kademuur. Binnen MFK wordt deze ruimte benut voor boomwortels, waardoor bomen een aanzienlijk grotere groeiplaats krijgen en kunnen uitgroeien tot gezonde, volwassen bomen. Daarmee draagt de innovatie niet alleen bij aan een duurzamere kadeconstructie, maar ook aan bredere stedelijke opgaven zoals het verminderen van hittestress. Grote, gezonde bomen spelen daarin een cruciale rol, terwijl zij langs veel bestaande kademuren nu juist onvoldoende groeiruimte hebben.
Modulaire boxen
In de nieuwe kademuur worden daarnaast modulaire boxen opgenomen. Deze functioneren als flexibel inzetbare technische ruimtes. Welke functie zij uiteindelijk krijgen, wordt nu onderzocht. In de toekomst kunnen zij bijvoorbeeld worden gebruikt voor een transformatorstation, wateropslag, energieopslag of andere technische installaties. Doordat deze voorzieningen ondergronds worden ondergebracht, blijft bovengronds ruimte beschikbaar voor een aantrekkelijke inrichting van de openbare ruimte. Door de ondergrondse ruimte nu alvast beschikbaar te maken, wordt bovendien alvast geanticipeerd op de toekomstige ruimtevraag die ontstaat door de verschillende transities.
Ecologische inrichting
Ook de ecologische inrichting maakt deel uit van het ontwerp. De gemetselde wand krijgt voorzieningen die de groei van muurvegetatie mogelijk maken. Voor de kademuur worden drijvende eilanden aangelegd om de biodiversiteit en de verbinding met andere gebieden te versterken. Tegelijkertijd wordt onderzocht hoe goed deze eilanden bestand zijn tegen golfslag.
De Marnixkade is druk bevaren, net als veel andere locaties in Amsterdam, waardoor de robuustheid van dergelijke oplossingen essentieel is voor grootschalige toepassing. Langs de waterzijde komt bovendien een brede groenstrook met meer bomen, meer doorwortelbare ruimte en minder verhard oppervlak.
Amstel: multifunctioneel binnen renovatie
De tweede praktijklocatie ligt aan de Amstel. Hier wordt de bestaande kademuur gerenoveerd. Omdat de bestaande constructie behouden blijft, is de beschikbare ruimte voor aanvullende functies beperkter dan bij een volledige vervanging.
De constructie blijft grotendeels behouden en wordt versterkt met groutinjectiepalen. Dit zijn stalen buizen die trillingsvrij in de bodem worden aangebracht en vervolgens worden gevuld met grout, een mengsel van cement, zand en water. Deze techniek maakt het mogelijk de fundering van de kademuur te versterken met minimale hinder voor de omgeving.
Vanuit Multifunctionele Kademuren wordt gewerkt aan extra groeiruimte voor bomen, meer biodiversiteit op en langs de kade en een waterfiltersysteem dat de waterkwaliteit moet verbeteren.
Van ontwerp naar stedelijke toepassing
De komende jaren moet blijken hoe de verschillende multifunctionele onderdelen functioneren als onderdeel van een echte kademuur en hoe innovaties succesvol kunnen worden ingepast in de dagelijkse praktijk van ontwerp, uitvoering en beheer. De ervaringen uit de proeftuinlocaties en uit het bredere onderzoek in de stad vormen daarmee een belangrijke stap richting de volgende generatie multifunctionele kademuren.
