Ontwikkelingen machinaal straten vragen om herijking CROW kennismodule

Tekst: ing. Frank de Groot

De Nederlandse Arbeidsinspectie inspecteert in 2026 – in navolging van 2025 – extra bij straatwerk. Het gaat hierbij om fysieke belasting en kwartsstof. Dit heeft al tot een groot aantal stilleggingen geleid omdat er niet machinaal/mechanisch werd bestraat waar dat wel mogelijk was. 

Overdreven? Volgens Ruud Blom zeker niet. Hij noemt zichzelf ‘Verbinder’ en is eigenaar van Waardewerk. Hij houdt zich al dertig jaar bezig met de verbinding tussen mens en techniek en begeleid daarbij ook straatmakers. Wat is bijvoorbeeld nodig om je aan te passen aan techniek, zoals robotisering bij straatwerk? “Ik kom straatwerkbedrijven tegen waarbij de gemiddelde leeftijd 55+ is. Dat zijn mensen die al op hun zestiende begonnen zijn met straatwerk en al veertig jaar zwaar werk doen. Dan is je lichaam toch wel versleten. Maar ja, de instroom door jongeren is gering, dus gaan ze door.”

Theo Noorlander, Directeur STRAATWERK Nederland, is ook aangeschoven en reageert:  “Binnen de CAO Bouw en Infra zien we dat bij 44% van de straatwerkbedrijven de gemiddelde leeftijd 55+ is. En van die personen gaat 42% tussen nu en drie jaar met pensioen. Er gaan een factor 10 meer mensen uit, dan er instromen! Dat geeft de urgentie al aan om de arbeidsomstandigheden in de straatwerkbranche verder te verbeteren en het vak aantrekkelijker te maken voor jongeren.”

Ontwikkelingen vragen aanpassing

Sinds 2013 is de CROW Kennismodule 324 ‘Verantwoord aanbrengen elementenverharding’ van kracht. Deze wordt ook aangewezen in de Arbocatalogus Bestratingen als ‘concrete invulling van mechanisch bestraten’. Hoewel de Kennismodule geen juridische status heeft, kan de Arbeidsinspectie hier wel op handhaven. Door de aanwijzing in de Arbocatalogus mag worden veronderstelt dat een straatmaker op de hoogte is van de inhoud van de Kennismodule.

“Probleem is wel dat de Kennismodule niet meer actueel is, door de snelle ontwikkelingen bij machinaal bestraten. Daardoor zijn bijvoorbeeld in 2025 en 2026 werken stilgelegd door de Arbeidsinspectie doordat de verouderde matrix in de Kennismodule nog als uitgangspunt werd genomen. Deze tabel domineerde de praktijk; restricties in de tekst werden genegeerd”, zegt Roy Voorend, projectleider bij CROW.  

De verouderde matrix is door CROW en de Arbeidsinspectie veroudert verklaard en buiten werking gesteld. Roy legt de vinger op de zere plek: “De waarden in de oude matrix, die nog meer randeisen stelt, zijn deels achterhaald. Zo kun je tegenwoordig ook op locaties smaller dan 6 meter prima mechanisch werken. Daarvoor zijn er compacte machines beschikbaar met vacuümheffers. Of bijvoorbeeld een minishovel met bestratingsklem. En de huidige generatie klemmen en vacuümheffers kan zelfs overweg met maatafwijkingen tot wel 20 %, in plaats van de maximale maatafwijking van 5% in de matrix. Dat geeft al de urgentie aan om het Kennisdocument aan te passen.”

Huidige Stappenplan

De oude beslissingsmatrix mag dus niet meer worden gebruikt ter justificatie van handmatig straatwerk. Mechanisch (machinaal) straten is de norm; handmatig is alleen toegestaan als het mechanisch echt niet kan en dit streng is onderbouwd. De praktijk volgt nu hoofdstuk 3.2 van de CROW Kennismodule 324 via een strikt stappenplan (in plaats van de matrix):

• Stap 1: Ontwerp en richtlijn voor mechanisch aanbrengen als primair uitgangspunt.
• Stap 2: Technische ‘tenzij’-beoordeling op basis van de actuele stand der techniek.
• Stap 3: Resterend handwerk alleen onder streng aangescherpte fysieke begeleiding en rusttijden.
• Stap 4: Vastlegging in een verplicht straatwerkplan conform de UAV.

Maar wat is een straatwerkplan? Roy legt uit: “Daarin legt de opdrachtgever vast hoe de straatmaker op basis van de projectgegevens kan voldoen aan de huidige CROW 324 en de Arbocatalogus. In het logboek van het straatwerkplan houdt de straatmaker per medewerker een urenregistratie bij over inzet en fysieke belasting en werk- en rusttijden in relatie tot acceptabele fysieke belasting.” 

“Ook de opdrachtgever heeft een belangrijke rol op basis van de vergewisplicht. Op basis hiervan zal de Arbeidsinspectie ook handhavend optreden richting de opdrachtgever. Recentelijk is al een gemeente gesanctioneerd met een boete van meer dan € 10.000,-, na eerdere stilleggingen en eis tot naleving”, zegt Theo. Voor de vergewisplicht kijken we naar artikel 2.26 van het Arbeidsomstandighedenbesluit: ‘De opdrachtgever is verplicht in de ontwerpfase zich ervan te vergewissen dat de betrokken werkgevers en zelfstandigen in staat zijn de verplichtingen voor de arbeidsomstandigheden die gelden in de uitvoeringsfase na te komen, enzovoort….’  Vraag is wel vanaf welke projectgrootte een straatwerkplan verplicht is en machinaal bestraten: “Daarover zijn we nog in gesprek met de Arbeidsinspectie. Je gaat niet voor een project van 10 m² een hele kerstboom optuigen.”

Stand van zaken

Na het ongeldig verklaren van de matrix, is een tussenversie van de CROW 324 verschenen in aanloop naar de nieuwe versie eind 2026 / begin 2027. Een werkgroep is hard bezig met deze nieuwe versie, die inmiddels voor een groot deel al in concept gereed is. Ook wordt de Arbocatalogus Bestratingen geactualiseerd. Theo legt uit: “De matrix is verwijderd, evenals de passage over handmatig werken, om verwarringen te voorkomen. Verder bekijken we of het A-blad Bestratingsmateriaal van Volandis in de Kennismodule kan worden geïntegreerd, zodat alle informatie op één plaats is te vinden.”

Daarnaast ontwikkelden Straatwerk Nederland, Bouwend Nederland, Cumela (sectie MKB-Infra) en AFNL samen de StraatwerkChecker. Met deze online tool krijgen gebruikers, aan de hand van een aantal vragen, inzicht in de mogelijkheden voor machinaal straten en praktische tips voor de toepassing. Ook is er een Hulplijn Optimaal Machinaal ingericht en worden nieuwe samenwerkingen geïnitieerd. 

Maar er zijn volgens Theo ook eenvoudige tips, die je direct kunt oppakken: “Wat ook helpt is taakroulatie! Dus wissel de taken af, zodat de arbeidsinspanning wordt verminderd. En zorg voor voldoende rustpauzes.” Probleem blijft volgens hem wel dat zzp’ers niet in machines investeren voor machinaal bestraten. “Toch neemt de vraag naar bestratingsklemmen enorm toe. Ik sprak een leverancier en die gaf aan dat de klemmen niet aan te slepen waren. Het besef in de markt neemt dus wel toe.”

Robotisering

Ook de komende jaren zal het machinaal verwerken van straatstenen zich verder ontwikkelen. Volgens Ruud moeten we daarbij zelfs aan robotisering denken: “Samen met Rob van Meer van Gebr. van Meer BV – die ik mag begeleiden in het proces – en twee andere stratenmakersbedrijven zijn we in samenwerking met RoboHouse van TU Delft en BAM een innovatief traject ingegaan. Hierin onderzoeken we of robots een rol kunnen spelen bij het kleine straatwerk dat nu nog grotendeels handmatig wordt gedaan. Grote machines maken het machinaal straten al langer mogelijk. Maar het kleine, precisiewerk is nog altijd handwerk. Denk aan het leggen van klinkers langs de randen, in hoeken, langs obstakels, op onregelmatige oppervlakken, of herstraten na het graven van sleuven voor ondergrondse infrastructuur. RoboHouse brengt in kaart wat een stratenmaker nu precies doet: welke stappen worden handmatig uitgevoerd, in welke volgorde, met welke krachten en bewegingen? Dat vormt de basis om te bepalen welke onderdelen van het werk robotiseerbaar zijn en hoe.”

Theo reageert: “Waar we niet bij stilstaan is dat er ook bij machinaal bestraten handwerk nodig is. Bij bijvoorbeeld halfsteensverband of visgraatverband resteren er langs de zijkanten en tussen de machinaal aangebracht blokken altijd open gaten. Die worden handmatig dichtgelegd. Maar machinaal bestraten gaat zo snel, dat het handmatig aanbrengen van de sluitstenen alsnog een forse inspanning vergt. Maar dat willen we dus juist voorkomen. Wellicht kan een robot hier een rol in vervullen.”

Ruud besluit: “Digitalisering, mechanisatie en robotisering maken het straatmakersvak weer interessant voor jongeren, ook al omdat de arbeidsomstandigheden sterk verbeteren. We moeten niet alleen veiliger en gezonder werken, maar ook zorgen voor nieuwe instroom van vakmensen. Het is ook écht een mooi vak. Dan hoor ik een straatmaker vertellen dat hij met vrienden door de stad fietste en kon zeggen: kijk, die straat heb ik gemaakt!” Je maakt iets moois en daar mag je trots op zijn!

Wanneer machinaal?

Uitgangspunt is dat straatwerk altijd machinaal/mechanisch wordt uitgevoerd. Alleen als dat echt niet kan (wat je moet kunnen aantonen), is handmatig straten onder strikte voorwaarden toegestaan. Belangrijk om voor ogen te houden: 

• Handwerk mag nooit strijdig zijn met wet- en regelgeving. Dat betekent bijvoorbeeld dat je stenen (één hand) zwaarder dan 4 kg en tegels (twee handen) zwaarder dan 9,5 kg nooit handmatig mag leggen. De maximum afmetingen voor met de hand verwerken van stenen zijn 211 x 105 x 80 mm en van tegels 300 x 300 x 45 mm. Bij overschrijding volgt een stillegging en een boete.
• Ook bij handmatig tillen en plaatsen van betonnen trottoirbanden, inritblokken, putten en kolken volgt een stillegging en een boete (voetnoot 113 van de Beleidsregel boeteoplegging arbeidsomstandighedenwetgeving).
• Voer handmatig straatwerk uit volgens de huidige CROW 324, hoofdstuk 3.2, en de Arbocatalogus. Let op: de matrix aanbrengen elementenverharding uit de huidige CROW 324 geldt niet meer, want deze is niet volgens de laatste stand der techniek. Dat zal in de herziene versie zijn hersteld.

Samenwerking met Vereniging STRAATWERK Nederland

GWW Totaal zal in 2026 in iedere uitgave aandacht geven aan een bestratingsproject of een belangrijke ontwikkeling binnen de bestratingsbranche. Hiermee willen we meer aandacht geven aan de activiteiten van de vereniging en daarnaast het imago van de bestratingsbranche verbeteren.

Meer weten? Kijk op www.straatwerknederland.nl en www.kbstraatwerk.nl voor de kwaliteitsregeling KBR Straatwerk.